Hormoontherapie bij borstkanker: wat je moet weten

Als je net te horen hebt gekregen dat je hormoontherapie gaat krijgen, of als iemand die je dierbaar is deze behandeling ondergaat, heb je waarschijnlijk veel vragen. Wat is hormoontherapie precies? Hoe lang duurt het? En waar moet je op voorbereid zijn? In deze tekst vind je antwoorden op de belangrijkste vragen over hormoontherapie bij borstkanker.

Wat is hormoontherapie en hoe werkt het?

Antihormoontherapie, ook wel hormoontherapie genoemd, is een behandeling die wordt ingezet bij hormoongevoelige borstkanker. Bij ongeveer 70 tot 80 procent van de vrouwen met borstkanker groeit de tumor onder invloed van vrouwelijke geslachtshormonen, met name oestrogeen en progesteron. Deze hormonen maakt je lichaam zelf aan. Ze kunnen zich hechten aan speciale plekken op de borstkankercellen, de zogenoemde hormoonreceptoren.

Als de kankercellen deze oestrogeenreceptoren hebben, wordt de kanker hormoongevoelig genoemd. Internationaal wordt een tumor als hormoongevoelig beschouwd wanneer minstens 1 procent van de kankercellen deze receptoren bevat. Bij een lage expressie (tussen 1 en 10 procent) is het effect van hormoontherapie minder uitgesproken dan bij tumoren met een hogere receptorexpressie, maar ook dan kan behandeling zinvol zijn. De hormonen werken als een sleutel in een slot: ze geven de kankercellen een signaal om te groeien en te delen.

Hormoontherapie zorgt ervoor dat de aanmaak of invloed van deze hormonen wordt tegengewerkt. Het doel is om de groei van kankercellen te stoppen of te vertragen, en de kans te verkleinen dat de ziekte terugkomt.

Voor wie is hormoontherapie geschikt?

Hormoontherapie heeft alleen effect bij een hormoongevoelige tumor. Of jouw tumor hormoongevoelig is, wordt onderzocht door een patholoog die het tumorweefsel onder de microscoop bekijkt. Alleen als de tumor hormoonreceptoren heeft, komt hormoontherapie in aanmerking.

De behandeling kan in verschillende situaties worden ingezet:

• Als aanvullende behandeling (adjuvante behandeling): Na een operatie om eventueel achtergebleven kankercellen of zeer kleine uitzaaiingen te vernietigen. Het doel is om de kans op terugkeer van de ziekte zo klein mogelijk te maken.

• Vóór een operatie (neoadjuvante behandeling): Soms wordt eerst met hormoontherapie begonnen om de tumor kleiner te maken, waarna de operatie minder ingrijpend kan zijn.

• Bij uitgezaaide borstkanker (palliatieve behandeling): Om de groei van uitzaaiingen af te remmen, klachten te verminderen en een zo goed mogelijke kwaliteit van leven te behouden.

Hoe lang duurt een hormoontherapie?

Een hormoontherapie is meestal een langdurige behandeling. In de meeste gevallen duurt de behandeling 5 jaar, maar bij een verhoogd risico op terugkeer van de ziekte kan je arts een behandeling van 7 tot 10 jaar voorstellen.

De lange duur is belangrijk voor het effect: hormoontherapie werkt preventief door jarenlang de invloed van hormonen tegen te gaan, waardoor eventuele achtergebleven kankercellen geen kans krijgen om te groeien.

Welke soorten hormoontherapie zijn er?

Welke hormoontherapie je krijgt, hangt af van verschillende factoren: het stadium van de borstkanker, of je al in de overgang bent, en de mogelijke bijwerkingen. Er zijn drie hoofdgroepen medicijnen.

1. Antioestrogenen
   Deze medicijnen blokkeren de oestrogeenreceptoren op de tumorcellen, zodat oestrogeen zich niet meer kan hechten. Het bekendste medicijn is tamoxifen, dat je dagelijks als tablet inneemt. Tamoxifen kan worden gegeven ongeacht of je al in de overgang bent of niet.
   
   Een ander antioestrogeen is fulvestrant (Faslodex), dat via een maandelijkse injectie wordt toegediend. Dit medicijn wordt vooral voorgeschreven bij uitgezaaide borstkanker.

2. Aromataseremmers
   Na de overgang maken de eierstokken geen oestrogeen meer, maar het vetweefsel en de bijnieren produceren nog wel kleine hoeveelheden. Aromataseremmers remmen het enzym aromatase, waardoor de omzetting van andere hormonen naar oestrogeen wordt geblokkeerd.
   
   Voorbeelden zijn anastrozol, letrozol en exemestaan (Aromasin). Deze medicijnen werken alleen bij vrouwen die al in de overgang zijn, omdat bij premenopauzale vrouwen de eierstokken nog te veel oestrogeen aanmaken.
   
   Vrouwen na de overgang krijgen vaak eerst een paar jaar tamoxifen en daarna een aromataseremmer, of andersom. Bij vrouwen die chemotherapie hebben gehad en daardoor in de overgang zijn gekomen, kan direct starten met een aromataseremmer overwogen worden. Je arts bespreekt met jou welke volgorde in jouw situatie het beste is.

3. LHRH agonisten (medicijnen die de eierstokken uitschakelen)
   Als je nog niet in de overgang bent, kun je medicijnen krijgen die de werking van je eierstokken tijdelijk stilleggen, zodat ze geen oestrogeen meer aanmaken. Dit zijn LHRH agonisten zoals gosereline (Zoladex), leuproreline (Lucrin) en triptoreline (Decapeptyl). Je krijgt deze via een injectie. De frequentie (maandelijks, per 3, 6 of 12 maanden) bepaalt je arts op basis van jouw behandelplan.
   
   Door deze medicijnen kom je tijdelijk (kunstmatig) in de overgang, met bijbehorende overgangsklachten zoals opvliegers. Deze behandeling wordt vaak gecombineerd met tamoxifen of een aromataseremmer.
   
   Een alternatief is een operatie waarbij de eierstokken definitief worden verwijderd. Dit is een ingrijpende keuze omdat je daarna niet meer zwanger kunt worden.

Met welke bijwerkingen kun je te maken krijgen?

Hormoontherapie kan verschillende bijwerkingen geven. Niet iedereen ervaart dezelfde klachten, en de mate waarin verschilt sterk per persoon. Sommige vrouwen hebben weinig last, terwijl anderen meer bijwerkingen ervaren. De meest voorkomende bijwerkingen zijn:

• Opvliegers en overgangsklachten
  Dit is een van de meest voorkomende bijwerkingen. Een opvlieger is een warmtegolf die vanuit de borst, rug en armen naar het hoofd stijgt, vaak gepaard met een rood gezicht en zweten. Opvliegers kunnen zowel overdag als 's nachts voorkomen, ongeacht de omgevingstemperatuur. Vooral nachtelijk zweten kan je slaap verstoren, waardoor je overdag vermoeid en prikkelbaar bent.
  
  Tips: Draag luchtige kleding van natuurlijke materialen zoals katoen, zorg voor een goed geventileerde en koele slaapkamer, en vermijd indien mogelijk triggers zoals alcohol, cafeïne, heet en gekruid eten. Sommige vrouwen hebben baat bij speciale koelsjaaltjes. Bespreek met je arts of medicatie tegen opvliegers een optie is.

• Gewrichtsklachten en stijfheid
  Door hormonale veranderingen kun je last krijgen van pijnlijke en stijve gewrichten, vooral 's ochtends bij het opstaan.
  
  Tips: Blijf in beweging, ook al is dat soms moeilijk. Soms kan een warme douche verlichting geven. Als je erg veel last hebt, kun je met je arts overleggen over pijnstillers.

• Vermoeidheid
  Vermoeidheid kan ontstaan door de verandering in de hormoonhuishouding, maar ook door de ziekte zelf, de behandeling en de geestelijke belasting.
  
  Tips: Plan je dagen niet te vol, neem voldoende rust maar blijf ook in beweging. Probeer elke dag 30 minuten te bewegen (dit mag ook verdeeld worden over de dag). Bespreek je vermoeidheidsklachten met je behandelaar als deze erg hinderlijk zijn.

• Botontkalking (osteoporose)
  Vooral bij langdurig gebruik van aromataseremmers neemt het risico op botontkalking toe, wat de kans op botbreuken vergroot.
  
  Tips: Beweeg voldoende, bij voorkeur dagelijks wandelen (dit heeft meer effect dan fietsen of zwemmen). Zorg voor voldoende calciuminname via zuivelproducten, vis en groene groenten. Je arts kan je ook bisfosfonaten (botversterkende middelen) voorschrijven.

• Gewichtstoename
  Door hormoontherapie kun je een paar kilo aankomen, en het is ook mogelijk dat je vocht vasthoudt of meer zin in eten krijgt.
  
  Tips: Blijf voldoende in beweging, let op het gebruik van vetten en suikers, en overleg eventueel met een diëtist.

• Droge vagina en verminderd libido
  Als gevolg van hormoontherapie kunnen de slijmvliezen van de vagina droger en dunner worden, waardoor vrijen pijnlijk kan zijn. Ook kan je zin in seks afnemen.
  
  Tips: Gebruik zo nodig een glijmiddel zonder hormonen (zoals Replens, Sensilube of KY gel). Probeer met je partner te bespreken wat prettig is en wat niet. Bespreek eventueel je seksuele problemen met je arts of verpleegkundig specialist. Sommige ziekenhuizen hebben een poli Seksuologie waar je terecht kunt.

• Concentratieproblemen en stemmingswisselingen
  Hormonale veranderingen kunnen ervoor zorgen dat je meer moeite hebt om je te concentreren, dingen makkelijker vergeet, of te maken krijgt met stemmingswisselingen.
  
  Tips: Plan je dagen niet te vol, zorg voor voldoende slaap, en probeer je gevoelens te bespreken met je naasten.

Hoe ga je om met de bijwerkingen?

Het is belangrijk om te weten dat veel bijwerkingen de eerste weken of maanden het hevigst zijn en vaak afnemen als je lichaam gewend is aan de medicijnen. Geef je lichaam dus de tijd om aan de behandeling te wennen.

Blijf niet alleen met je klachten zitten. Bespreek bijwerkingen altijd met je arts, casemanager of verpleegkundig specialist. Zij kunnen tips geven om de hinder te verminderen, en soms is het mogelijk om over te stappen naar een ander medicijn als de bijwerkingen te zwaar zijn.

Belangrijk: Stop nooit zomaar met je hormoontherapie zonder dit te bespreken met je arts. De behandeling is essentieel om het risico op terugkeer van borstkanker zo klein mogelijk te maken. Als je twijfelt of bijwerkingen ervaart die je kwaliteit van leven aantasten, maak dan een afspraak om dit te bespreken.

Kan ik nog zwanger worden tijdens of na hormoontherapie?

Hormoontherapie heeft invloed op je vruchtbaarheid. LHRH agonisten en het verwijderen van eierstokken zorgen ervoor dat je niet meer zwanger kunt worden (bij LHRH agonisten is dit effect tijdelijk). Bij tamoxifen is zwangerschap niet aan te raden tijdens de behandeling, omdat dit schadelijk kan zijn voor een ongeboren kind.

Als je kinderwens hebt of in de toekomst mogelijk kinderen wilt, bespreek dit dan vóór de start van de behandeling met je arts. Er zijn soms opties om eicellen of eierstokweefsel in te vriezen. Ook kan je arts je doorverwijzen naar een specialist fertiliteit.

Let op: LHRH agonisten zijn géén anticonceptie. Hoewel ze de eierstokfunctie onderdrukken, is zwangerschap niet volledig uitgesloten. Als je seks hebt, gebruik dan condooms of een koperhoudend spiraaltje. Anticonceptie met hormonen (zoals 'de pil') kun je niet gebruiken tijdens hormoontherapie.

Zijn er dingen waar ik op moet letten tijdens de behandeling?

Voeding en supplementen

• Sojaproducten: Je mag tijdens hormoontherapie gewoon sojaproducten eten. Bij behandeling van hormoongevoelige borstkanker kun je iedere dag 2 tot 3 sojaproducten nuttigen binnen een veilige grens.
  

• Supplementen en kruiden: Overleg altijd met je arts voordat je voedingssupplementen, kruiden of homeopathische middelen gebruikt. Sommige producten kunnen de werking van hormoontherapie beïnvloeden. Kurkuma en sint janskruid kunnen er bijvoorbeeld voor zorgen dat tamoxifen minder goed werkt.

Therapietrouw
Het is cruciaal om je medicijnen dagelijks in te nemen, ook als je je goed voelt. Om vergeten te voorkomen, kun je bijvoorbeeld een alarm op je telefoon zetten of een vast moment kiezen (bijvoorbeeld bij het ontbijt of voor het slapengaan).

Controles
Tijdens de behandeling word je regelmatig gecontroleerd door je behandelteam. Houd je afspraken aan en meld altijd bijzonderheden zoals onverwacht bloedverlies, nieuwe pijnklachten of andere zorgen.

Waar kan je terecht met vragen en voor steun?

Een behandeling met hormoontherapie kan zwaar zijn, zowel fysiek als emotioneel. Het helpt om te praten met anderen die hetzelfde doormaken. Bij Naboram vzw vind je lotgenotencontact met vrouwen die begrijpen waar je doorheen gaat. Naboram organiseert regelmatig bijeenkomsten en infosessies, vaak in samenwerking met medische specialisten uit de regio Antwerpen.

Meer informatie of vragen?

• Bespreek medische vragen altijd met je behandelend arts of verpleegkundig specialist.

• Bekijk de evenementenkalender van Naboram voor lotgenotenbijeenkomsten en infosessies.

• Overweeg ondersteuning van een psycholoog of maatschappelijk werker als de emotionele last zwaar is.

Tot slot

Hormoontherapie is een belangrijke behandeling die de kans op terugkeer van borstkanker aanzienlijk verkleint. Ook al kan de behandeling uitdagend zijn door de langdurige periode en mogelijke bijwerkingen, het effect op je gezondheid en overlevingskansen is groot.

Vergeet niet dat je niet alleen staat in dit proces. Je behandelteam, je naasten en lotgenoten staan klaar om je te ondersteunen. Stel je vragen, deel je zorgen, en wees lief voor jezelf tijdens deze periode.